بخش ۱ – سر آغاز

تا بدانی تو عیان را از قیاس

یک حکایت بشنو ای گوهر شناس

کاندرین چشم منیر بی زوال

از حقایق راه کی یابد خیال

در دو چشم غیر من تو نقش خود

گر ببینی آن خیالی دان و رد

زانک سرمهٔ نیستی در می‌کشد

باده از تصویر شیطان می‌چشد

چشمشان خانهٔ خیالست و عدم

نیستها را هست بیند لاجرم

چشم من چون سرمه دید از ذوالجلال

خانهٔ هستیست نه خانهٔ خیال

تا یکی مو باشد از تو پیش چشم

در خیالت گوهری باشد چو یشم

یشم را آنگه شناسی از گهر

کز خیال خود کنی کلی عبر

که منم تو تو منی در اتحاد

نقش من از چشم تو آواز داد

ذات خود را از خیال خود بدان

گفت وهمم کان خیال تست هان

در دو چشمش راه روشن یافتم

گفتم آخر خویش را من یافتم

دیدم اندر چشم تو من نقش خود

آینهٔ کلی ترا دیدم ابد

شد دل نادیده غرق دیده شد

دیدهٔ تو چون دلم را دیده شد

درد مریم را به خرمابن کشید

زین طلب بنده به کوی تو رسید

رو به دریا کار بر ناید بجو

گفتم ای دل آینهٔ کلی بجو

روی آن یاری که باشد زان دیار

آینهٔ جان نیست الا روی یار

آینهٔ سیمای جان سنگی‌بهاست

آینهٔ آهن برای پوستهاست

تا بداند هر کسی کو چیست و کیست

گفتم آخر آینه از بهر چیست

هیچ می‌ننمود نقشم از کسی

نقش جان خویش من جستم بسی

تا چه رنگم همچو روزم یا چو شب

کی ببینم روی خود را ای عجب

تسخری باشد که او بر وی کند

گر لطیفی زشت را در پی کند

لایق جذبم و یا بد پیکرم

مدتی این مثنوی تاخیر شد

مهلتی بایست تا خون شیر شد

تا نزاید بخت تو فرزند نو

خون نگردد شیر شیرین خوش شنو

چون ضیاء الحق حسام الدین عنان

باز گردانید ز اوج آسمان

چون به معراج حقایق رفته بود

بی‌بهارش غنچه‌ها ناکفته بود

چون ز دریا سوی ساحل بازگشت

چنگ شعر مثنوی با ساز گشت

مثنوی که صیقل ارواح بود

باز گشتش روز استفتاح بود

مطلع تاریخ این سودا و سود

سال اندر ششصد و شصت و دو بود

بلبلی زینجا برفت و بازگشت

بهر صید این معانی بازگشت

ساعد شه مسکن این باز باد

تا ابد بر خلق این در باز باد

آفت این در هوا و شهوتست

ورنه اینجا شربت اندر شربتست

این دهان بر بند تا بینی عیان

چشم‌بند آن جهان حلق و دهان

ای دهان تو خود دهانهٔ دوزخی

وی جهان تو بر مثال برزخی

نور باقی پهلوی دنیای دون

شیر صافی پهلوی جوهای خون

چون درو گامی زنی بی احتیاط

شیر تو خون می‌شودر از اختلاط

یک قدم زد آدم اندر ذوق نفس

شد فراق صدر جنت طوق نفس

همچو دیو از وی فرشته می‌گریخت

بهر نانی چند آب چشم ریخت

گرچه یک مو بد گنه کو جسته بود

لیک آن مو در دو دیده رسته بود

بود آدم دیدهٔ نور قدیم

موی در دیده بود کوه عظیم

گر در آن آدم بکردی مشورت

در پشیمانی نگفتی معذرت

زانک با عقلی چو عقلی جفت شد

مانع بد فعلی و بد گفت شد

نفس با نفس دگر چون یار شد

عقل جزوی عاطل و بی‌کار شد

چون ز تنهایی تو نومیدی شوی

زیر سایهٔ یار خورشیدی شوی

رو بجو یار خدایی را تو زود

چون چنان کردی خدا یار تو بود

آنک در خلوت نظر بر دوختست

آخر آن را هم ز یار آموختست

خلوت از اغیار باید نه ز یار

پوستین بهر دی آمد نه بهار

عقل با عقل دگر دوتا شود

نور افزون گشت و ره پیدا شود

نفس با نفس دگر خندان شود

ظلمت افزون گشت و ره پنهان شود

یار چشم تست ای مرد شکار

از خس و خاشاک او را پاک دار

هین بجاروب زبان گردی مکن

چشم را از خس ره‌آوردی مکن

چون که مؤمن آینهٔ مؤمن بود

روی او ز آلودگی ایمن بود

یار آیینست جان را در حزن

در رخ آیینه ای جان دم مزن

تا نپوشد روی خود را در دمت

دم فرو خوردن بباید هر دمت

کم ز خاکی چونک خاکی یار یافت

از بهاری صد هزار انوار یافت

آن درختی کو شود با یار جفت

از هوای خوش ز سر تا پا شکفت

در خزان چون دید او یار خلاف

در کشید او رو و سر زیر لحاف

گفت یار بد بلا آشفتنست

چونک او آمد طریقم خفتنست

پس بخسپم باشم از اصحاب کهف

به ز دقیانوس آن محبوس لهف

یقظه‌شان مصروف دقیانوس بود

خوابشان سرمایهٔ ناموس بود

خواب بیداریست چون با دانشست

وای بیداری که با نادان نشست

چونک زاغان خیمه بر بهمن زدند

بلبلان پنهان شدند و تن زدند

زانک بی گلزار بلبل خامشست

غیبت خورشید بیداری‌کشست

آفتابا ترک این گلشن کنی

تا که تحت الارض را روشن کنی

آفتاب معرفت را نقل نیست

مشرق او غیر جان و عقل نیست

خاصه خورشید کمالی کان سریست

روز و شب کردار او روشن‌گریست

مطلع شمس آی گر اسکندری

بعد از آن هرجا روی نیکو فری

بعد از آن هر جا روی مشرق شود

شرقها بر مغربت عاشق شود

حس خفاشت سوی مغرب دوان

حس درپاشت سوی مشرق روان

راه حس راه خرانست ای سوار

ای خران را تو مزاحم شرم دار

پنج حسی هست جز این پنج حس

آن چو زر سرخ و این حسها چو مس

اندر آن بازار کاهل محشرند

حس مس را چون حس زر کی خرند

حس ابدان قوت ظلمت می‌خورد

حس جان از آفتابی می‌چرد

ای ببرده رخت حسها سوی غیب

دست چون موسی برون آور ز جیب

ای صفاتت آفتاب معرفت

و آفتاب چرخ بند یک صفت

گاه خورشیدی و گه دریا شوی

گاه کوه قاف و گه عنقا شوی

تو نه این باشی نه آن در ذات خویش

ای فزون از وهمها وز بیش بیش

روح با علمست و با عقلست یار

روح را با تازی و ترکی چه کار

از تو ای بی نقش با چندین صور

هم مشبه هم موحد خیره‌سر

گه مشبه را موحد می‌کند

گه موحد را صور ره می‌زند

گه ترا گوید ز مستی بوالحسن

یا صغیر السن یا رطب البدن

گاه نقش خویش ویران می‌کند

آن پی تنزیه جانان می‌کند

چشم حس را هست مذهب اعتزال

دیدهٔ عقلست سنی در وصال

سخرهٔ حس‌اند اهل اعتزال

خویش را سنی نمایند از ضلال

هر که بیرون شد ز حس سنی ویست

اهل بینش چشم عقل خوش‌پیست

گر بدیدی حس حیوان شاه را

پس بدیدی گاو و خر الله را

گر نبودی حس دیگر مر ترا

جز حس حیوان ز بیرون هوا

پس بنی‌آدم مکرم کی بدی

کی به حس مشترک محرم شدی

نامصور یا مصور گفتنت

باطل آمد بی ز صورت رفتنت

نامصور یا مصور پیش اوست

کو همه مغزست و بیرون شد ز پوست

گر تو کوری نیست بر اعمی حرج

ورنه رو کالصبر مفتاح الفرج

پرده‌های دیده را داروی صبر

هم بسوزد هم بسازد شرح صدر

آینهٔ دل چون شود صافی و پاک

نقشها بینی برون از آب و خاک

هم ببینی نقش و هم نقاش را

فرش دولت را و هم فراش را

چون خلیل آمد خیال یار من

صورتش بت معنی او بت‌شکن

شکر یزدان را که چون او شد پدید

در خیالش جان خیال خود بدید

خاک درگاهت دلم را می‌فریفت

خاک بر وی کو ز خاکت می‌شکیفت

گفتم ار خوبم پذیرم این ازو

ورنه خود خندید بر من زشت‌رو

چاره آن باشد که خود را بنگرم

ورنه او خندد مرا من کی خرم

او جمیلست و محب للجمال

کی جوان نو گزیند پیر زال

خوب خوبی را کند جذب این بدان

طیبات و طیبین بر وی بخوان

در جهان هر چیز چیزی جذب کرد

گرم گرمی را کشید و سرد سرد

قسم باطل باطلان را می‌کشند

باقیان از باقیان هم سرخوشند

ناریان مر ناریان را جاذب‌اند

نوریان مر نوریان را طالب‌اند

چشم چون بستی ترا جان کند نیست

چشم را از نور روزن صبر نیست

چشم چون بستی ترا تاسه گرفت

نور چشم از نور روزن کی شکفت

تاسهٔ تو جذب نور چشم بود

تا بپیوندد به نور روز زود

چشم باز ار تاسه گیرد مر ترا

دانک چشم دل ببستی بر گشا

آن تقاضای دو چشم دل شناس

کو همی‌جوید ضیای بی‌قیاس

چون فراق آن دو نور بی‌ثبات

تاسه آوردت گشادی چشمهات

پس فراق آن دو نور پایدار

تا سه می‌آرد مر آن را پاس دار

او چو می‌خواند مرا من بنگرم

شه حسام‌الدین که نور انجمست

طالب آغاز سفر پنجمست

این ضیاء الحق حسام الدین راد

اوستادان صفا را اوستاد

گر نبودی خلق محجوب و کثیف

ور نبودی حلقها تنگ و ضعیف

در مدیحت داد معنی دادمی

غیر این منطق لبی بگشادمی

لیک لقمهٔ باز آن صعوه نیست

چاره اکنون آب و روغن کردنیست

مدح تو حیفست با زندانیان

گویم اندر مجمع روحانیان

شرح تو غبنست با اهل جهان

هم‌چو راز عشق دارم در نهان

مدح تعریفست در تخریق حجاب

فارغست از شرح و تعریف آفتاب

مادح خورشید مداح خودست

که دو چشمم روشن و نامرمدست

ذم خورشید جهان ذم خودست

که دو چشمم کور و تاریک به دست

تو ببخشا بر کسی کاندر جهان

شد حسود آفتاب کامران

تو اندش پوشید هیچ از دیده‌ها

وز طراوت دادن پوسیده‌ها

یا ز نور بی‌حدش توانند کاست

یا به دفع جاه او توانند خاست

هر کسی کو حاسد کیهان بود

آن حسد خود مرگ جاویدان بود

قدر تو بگذشت از درک عقول

عقل اندر شرح تو شد بوالفضول

گر چه عاجز آمد این عقل از بیان

عاجزانه جنبشی باید در آن

ان شیئا کله لا یدرک

اعلموا ان کله لا یترک

گر نتانی خورد طوفان سحاب

کی توان کردن بترک خورد آب

راز را گر می‌نیاری در میان

درکها را تازه کن از قشر آن

نطقها نسبت به تو قشرست لیک

پیش دیگر فهمها مغزست نیک

آسمان نسبت به عرش آمد فرود

ورنه بس عالیست سوی خاک‌تود

من بگویم وصف تو تا ره برند

پیش از آن کز فوت آن حسرت خورند

نور حقی و به حق جذاب جان

خلق در ظلمات وهم‌اند و گمان

شرط تعظیمست تا این نور خوش

گردد این بی‌دیدگان را سرمه‌کش

نور یابد مستعد تیزگوش

کو نباشد عاشق ظلمت چو موش

سست‌چشمانی که شب جولان کنند

کی طواف مشعلهٔ ایمان کنند

نکته‌های مشکل باریک شد

بند طبعی که ز دین تاریک شد

تا بر آراید هنر را تار و پود

چشم در خورشید نتواند گشود

هم‌چو نخلی برنیارد شاخها

کرده موشانه زمین سوراخها

چار وصفست این بشر را دل‌فشار

چارمیخ عقل گشته این چهار